Ephraim van Emden
Verhandeling over het damspel
waar in deszelfs aart en grondregels, midsgaders verschillende loop, samenschikkingen en werkingen, practicaal aangetond worden
Door: Martijn de Jong (30 december 2002)
Er verschijnt tegenwoordig bijna elke week wel een nieuw damboek van één of andere dammer. Zo'n boek krijgt dan weer een goede recensie en elke dammer wordt geacht het te kopen. Maar waarom kom ik nooit een recensie over het meesterwerk van Ephraim van Emden tegen? Omdat niemand anders het doet, zal ik zelf maar wat schrijven over deze Verhandeling over het damspel waarin vele waarheden van nu al werden onderkend.
 
Ephraim van Emden werd op 22 november 1752 te Amsterdam geboren. Hij was drukker, dus dat kwam goed uit toen hij een boek wilde uitbrengen. Zijn Verhandeling over het damspel, dat in 1785 uitkwam, was het tweede boek ooit uitgebracht over het Poolse damspel, oftewel ons spel. Emden bespreekt uitvoerig allerlei facetten van het damspel, waaronder het dambord zelf:
"Het Dambord is een gelykzydig vierkant veld doorgaans ter hoogte van 14 à 15 duimen, in honderd vierkante vakken of ruiten (gelyk men dezelve gewoon is te noemen), en die van een gelyke grootte zyn, afgedeeld."
 
Een andere belangwekkende notie is er een die zelfs in dit computertijdperk (nog) niet ontkracht is:
"Gebeurde het eindelyk dat het spel door twee spelers gespeeld en behandelt wierd, die beiden alle de moogelyke bepaalingen daar in kenden, dan zou het spel ophouden een spel, dat is, een werkzaamheid van de geest, van het vernuft te zyn." En even later: "Doch ik durve gerust verzeekeren dat het spel nimmer die ontaerdinge ondergaan zal, of kan."
 
Rechts: Het kaft van de Verhandeling over het damspel. De B in Van Embden is doorgestreept, omdat Van Emden de correcte schrijfwijze is.
 
Combinaties
In de Verhandeling is ook een hele verzameling combinaties te vinden die van Emden zelf heeft gemaakt of uitgevoerd. Ik heb er twee uitgekozen. Wit speelt en wint. Klik op Auto voor de oplossing.
70 jaar na de slag bij Waterloo een voorbeeld van de Coupe Napoleon. Zou Napoleon deze coupe ook zelf hebben uitgevoerd?
In deze bizarre stand neemt wit een verliezende combinatie. Maar het is wel leuk slagwerk.
Door zijn ruime ervaring met het damspel wist van Emden de reden van de hedendaagse 'remisère' aan te geven. Hij schrijft namelijk dat het damspel in wezen een remisespel is. Want als er geen fouten worden gemaakt, eindigt een partij in remise.
"Dus de reedenen aangetoond hebbende waarom het damspel in zich zelve voor remise gemaakt is, zo ziet men daar uit dat de voornaamste zaak van een speeler daar in bestaat dat hy slechts zyn eigen spel moet zoeken te bewaaren, de voordelen welke hy by het begin van het zelve heeft, niet verwaarlozen moet, en nooit offensif (aanvallende wyze) behoord te speelen."
 
Een belangrijke tip voor sterke spelers is wanneer de mogelijkheid zich voordoet, tegen een slechte speler "een dam niet met veel verlies te neemen", want als iemand "de geleegenheid tot een damzet geeft, kan men bemerken dat hy zo sterk niet is, en dat hy daarom niet zal weeten te vermyden, u tot minder nadeel een dam te doen verkrygen."
 
In de 18e eeuw was het dammen ook al een vechtlustige sport. Slaan was verplicht en wanneer Van Emden het over ruilen heeft, schrijft hij "moorden".
 
Rechts: Wie zoekt, die vindt. Ephraim van Embden en zijn zoon in een kamer van het koffiehuis "De Paradijsvogel" te Amsterdam (+-1785).

Eindspel
Van Emden was ook in andere opzichten vooruitstrevend. Waar veel mensen tegenwoordig zeuren als iemand in een 3 om 1 doorspeelt, laat hij juist zien dat er nog veel mogelijkheden zijn. Hij geeft wel toe dat het bij goed spel remise wordt.
Wit speelt en wint. Alleen de hoofdvariant is steeds aangegeven.
 
 
Tenslotte laat van Emden een voorbeeldpartij zien die hij tegen zichzelf speelde. Bij elke zet geeft hij aan waarom die gespeeld wordt. Dit commentaar past helaas niet in een applet. Wat ook teleurstellend was, was dat nadat ik de partij had overgeschreven, ik de partij vond op een Poolse site (http://www.warcaby.beep.pl/embden.html)!
Proeve van een remise spel. Beredeneerde Proeve van een geheel spel waar in aangetoond word dat het zelve, naar voorenstaande grondregels gespeeld, REMISE eindigt.
Met welke laatste zet beide speelers het spel, ten aanzien van elkander, verklaaren noodwendig remise te zyn.
 
Bronnen:
- Ephraim van Emden: Verhandeling over het damspel (1785). Universiteitsbibliotheek Groningen. Zaal Oude en Kostbare Werken.
- http://www.warcaby.beep.pl/embden.html
- http://home.hccnet.nl/lpeters.2/geschiedenis_van_het_dammen.htm